Page 163 - Người tri thức Việt Nam qua những chặng đường lịch sử

lúc đầu bảo nhau quy phục, giữa chừng vẫn chăm chỉ

công việc mà đến cuối cùng thì lại người làm tôi,
người thành thù địch, tráo trở không thường, thật là
đáng ghét. Hôm đến thành trẫm vẫn làm ngơ không

nỡ bắt tội, lại ban tờ chiếu dụ, mở đường tái sinh,
khẩn khoản đến hai ba lần. Nhưng các người vẫn cứ
chần chừ nghe ngóng, cố ý lẩn tránh. Phải chăng là

còn mong đợi họa may có viện binh kéo đến lần nữa,
cân nhắc nặng nhẹ để đợi ngày kết thúc, chẳng
những đã mơ hồ với cái cơ thành bại, hơn thua, mà

còn không hiểu gì đến cái lẽ phải trái, được mất nữa.
Đó có phải là hành vi của những người trung nghĩa
sáng suốt không?” (Chiếu hiệu dụ các viên văn vũ
triều cũ).

Cùng với ý ấy, Ngô Thì Nhậm viết thư cho Trần
Bá Lãm, đỗ tiến sĩ năm Đinh Vị, người làng Vân
Canh, huyện Từ Liêm. Ông cũng từ đạo lý của cuộc
sống mà giải thích cho người trí thức ấy: “Đường đi
chỉ có hai ngả mà thôi. Đáng ra làm quan thì ra,

đáng nghỉ thì nghỉ. Nên tìm xem đâu hợp với chính
nghĩa thì theo. Bậc sĩ quân tử ở vào thời đại quá

163 |