Page 248 - Người tri thức Việt Nam qua những chặng đường lịch sử

Gần ba mươi năm đọc sách với chín khóa lều
chõng, ông đã đạt được nguyện vọng của mình: đỗ

đầu cả thi hương, thi hội, thi đình.

Từ đó, cuộc đời làm quan đã mở ra trước mắt ông
với hai chiều hướng mà Cao Bá Quát đã từng nêu
lên: làm quan để áp bức bóc lột nhân dân hay làm
quan để chăm lo cho hạnh phúc của nhân dân?

Tài liệu để lại cho chúng ta thấy không có điều gì
đáng chê trách về Nguyễn Khuyến. Thơ văn ông sau
này lại luôn luôn phê phán gay gắt đối với kẻ làm
quan chỉ biết vơ vét tiền của.

Đối với các nhà nho trước đây còn có hai con
đường: xuất và xử. Khi thuận lợi thì ở lại làm quan.
Khi không thuận lợi thì bỏ về dạy học, ở ẩn.

Bỏ về cũng có nhiều trường hợp khác nhau. Có
khi, do không thành đạt, buộc phải bỏ về. Cũng có cái
bỏ về cao đẹp vì không thể thi thố tài năng, trong
hoàn cảnh vua yếu tôi hèn. Đó là trường hợp của Chu
Văn An, của Nguyễn Trãi, của Nguyễn Bỉnh Khiêm

bỏ về để ẩn dật. Đó là trường hợp của Cao Bá Quát
bỏ về để thức tỉnh nhân dân chống lại triều đình.
Nguyễn Khuyến không thuộc những trường hợp

xuất xử ấy.

| 248