Page 170 - Người tri thức Việt Nam qua những chặng đường lịch sử

Thì Nhậm, đã viết: “Ông giữ nguyên được chân

tính, hiểu thấu được nghĩa lý, hòa hợp đạo Phật và
đạo Nho làm cho tám bộ của Phạm vương không ra
1
ngoài cung tường của Tổ vương ”. Hòa hợp đạo Phật
2
và đạo Nho, Ngô Thì Nhậm đã trình bày những kiến

thức rất uyên bác với những lý lẽ rất chặt chẽ của mình.
Tuy nhiên, Ngô Thì Nhậm cũng không cống hiến

được bao nhiêu với cuốn sách ấy. Ở đây, ông chỉ
chứng tỏ sự bế tắc của mình với những suy nghĩ rất
tư biện đầy màu sắc duy tâm và mê tín. Chúng ta có
cảm giác rằng, trong lúc khủng hoảng về mọi mặt

của lịch sử, ông đã không còn lối thoát nào khác
ngoài việc lại đi tìm những câu giải đáp từ trong sách
vở. Ông cố rút ra từ trong đạo Phật những nhân tố
hợp lý để bổ sung và củng cố đạo Nho lúc đó đã quá
suy tàn. Đó chẳng qua chỉ là hành động tuyệt vọng
trong lúc bế tắc.

Điều đáng quý ở Ngô Thì Nhậm là trong giai
đoạn suy vong của triều Tây Sơn, ông vẫn giữ
nguyên vẹn một tấm lòng thủy chung son sắt, luôn

1 Phạm vương là Phật.
2 Tổ vương là Khổng Tử.

| 170