Page 258 - Người tri thức Việt Nam qua những chặng đường lịch sử

dung lẫn hình thức. Có tiếng cười vạch ra bộ mặt ghê
tởm và xấu xa của bọn bạch quỷ cướp nước. Có tiếng

cười lên án sâu cay những bọn sâu mọt của nhân dân
dưới cái vỏ “áo tía đai vàng”. Có tiếng cười thân mật
vừa vui trước những cái chưa được hài hòa trong cuộc
sống. Cái hài là phạm trù cơ bản trong quan hệ thẩm
mỹ và cái cười chân chính bao giờ cũng là biểu hiện
của một tâm hồn cao quý, đứng từ đỉnh cao của phẩm
chất con người mà nhìn xuống những cái xấu xa, đen
bạc, giả dối của xã hội. Cái cười của Nguyễn Khuyến

không chỉ phản ánh những cái mà ông đả kích, mà
thực ra nó phản ánh cái đẹp của bản thân ông và của
chính những người đã cất lên tiếng cười ấy.

Thơ ông chính là bản thân ông. Đằng sau bức
tranh thiên nhiên và xã hội mà ông vẽ lên có con
người ông ở đó. Mối quan hệ tuy hai mà một giữa ông
với phỗng đá, giữa ông với mẹ Mốc, với người giả điếc:
“Biết đâu lão đấy ta đây một người”. “Nói cười trước
mặt gieo châu vắng người”, phải chăng cũng chính là
tâm trạng của ông, mỗi lần ông mô tả vẻ đẹp của
thiên nhiên, hay cười cái đáng cười ở ngoài xã hội.

Khi ông trở về với bản thân mình thì nỗi cô đơn
và niềm uất hận lại đến với ông. Đã có mấy đêm mà
ông ngủ được?

| 258