Page 464 - Miền Nam giữ vững thành đồng Tập III

tạp chí Bách khoa, nhà văn Nguyễn Hiến Lê thường có
bài nhận xét tình hình xuất bản trong năm; đã hai năm rồi,
họ Nguyễn không viết bài nhận xét nữa. “Lý do chính của
sự im hơi lặng tiếng đó có thể thâu tóm trong câu này:
năm nay tình hình chưa thấy mới khá hơn mà còn tệ hơn
năm ngoái”. Về năm 1963, Cô Phương Thảo nhận xét:
“... nhưng sau một tiếng hí dài (cuộc tranh luận về vở
kịch Thành Cát Tư hãn của Vũ Khắc Hoan) con ngựa văn
nghệ vẫn không thoát khỏi gian chuồng chật hẹp... cứ tiếp
nối cái truyền thống uể oải của tám chín năm về trước”.

1 tháng 11 năm 1963, đảo chính lật đổ Diệm. 30-1-
1964, đảo chính lật đổ nhóm đảo chính 1-11-1963. Suốt
năm có đảo chính liên miên. Trước 1963, điểm tình hình
văn nghệ hợp pháp bị bế tắc, nhà văn Nguyễn Hiến Lê
thường hay nhắc ý Dịch Kinh: cùng tắc biến, biến tắc
thông. Đảo chính, người ta ngỡ là biến. Biến mãi, người
ta vẫn thấy không thông. Từ tháng 5 năm 1963 cho đến
1964, phong trào đô thị chống chế độ độc tài quân phiệt
lên cao, mà nhà văn nghệ hợp pháp lâu nay thì hầu hết vô
tình hay cố ý đứng về phía chính quyền; phong trào quần
chúng đô thị đã làm cho nhiều nhà văn hợp pháp cảm thấy
tác phẩm của họ trở thành lạc lõng; theo lời Cô Phương
Thảo thì “người cầm bút còn chút tự trọng tối thiểu phải
dè dặt lại, kiểm điểm tư cách sáng tác của mình”, họ thấy
“văn học nghệ thuật theo không kịp đà tiến hóa, gặp khi

464 MIỀN NAM GIỮ VỮNG THÀNH ĐỒNG (TẬP III)