Page 240 - Người tri thức Việt Nam qua những chặng đường lịch sử

(Mười năm giao du với bè bạn chỉ mong tìm ra
một thanh gươm cổ.

Suốt cuộc đời ta chỉ biết cúi đầu trước bóng hoa

mai mà thôi)
Hai câu đối rất được truyền tụng này của Cao Bá
Quát đã phản ánh đầy đủ tinh thần phản kháng của

ông, vừa nói lên khí phách anh hùng, quyết tâm
đứng lên trừ bạo cứu nước, vừa bộc lộ một tâm hồn
trong sạch và thanh cao, đẹp tựa như bông mai trắng.

Hạn chế lịch sử và hạn chế nhận thức của Cao
Bá Quát đã khiến cho tư tưởng và hành động vĩ đại

của ông cuối cùng đi đến thất bại. Bi kịch ở ông là đã
không tìm được một phương hướng lịch sử đúng đắn
để giải quyết vấn đề xã hội của nước Việt Nam hồi
giữa thế kỷ thứ 19. Xã hội đương thời của ông là xã
hội phong kiến, nền kinh tế chủ đạo vẫn là kinh tế

nông nghiệp. Chủ nghĩa tư bản chưa có điều kiện
phát triển. Xã hội Việt Nam từ bao đời nay vẫn tiến
triển theo vòng tròn còn đóng kín của chế độ sản
xuất nhỏ theo kiểu phương Đông. Cao Bá Quát đã có
dịp đi ra nước ngoài, đã tiếp xúc với một số tàu buôn

của phương Tây, ông nhìn thấy nhiều tàu mới lạ ở
những nơi ông đi qua. Nhưng các nước Cam-pu-chia,

| 240