Page 82 - Người tri thức Việt Nam qua những chặng đường lịch sử

Hay phải chăng với bản lĩnh của một người trí thức

ông cần đắn đo lựa chọn và sử dụng bản thân cho
đúng chỗ?

Vì sao mãi đến 45 tuổi, ông mới xuất hiện và lúc
đó, như tiếng sét trên đất bằng, ông bộc lộ tài năng
xuất chúng, một bước đạt tới đỉnh cao nhất trên đài
khoa hoạn.

Phải chăng ông đã vượt lên trên quan điểm của

nhà Nho đương thời để đánh giá các triều đại? Phải
chăng từ tính tất yếu của những biến thiên lịch sử
ông đã thấy sự suy sụp không thể cứu chữa của nhà
Lê và chờ đợi một sự đổi mới? Phải chăng ông cũng
nghĩ như Cao Bá Quát sau này là: “Nếu vua hiện nay

đã trở thành Kiệt, Trụ thì lẽ tất nhiên sẽ có những
vua mới là Thang, Vũ lên thay”.

Tất cả những vấn đề trên đây cần được nghiên
cứu và phân tích từ hoàn cảnh lịch sử đương thời, từ
những điều kiện kinh tế xã hội trong đó ông đã sống.
Không thể hiểu biết gì về một con người nếu như

tách người ấy ra khỏi môi trường gia đình và xã hội.

Chúng ta không mảy may nghĩ rằng con người
chỉ là sản phẩm tiêu cực của hoàn cảnh. Trong quá

| 82