Page 150 - Người tri thức Việt Nam qua những chặng đường lịch sử
P. 150
lịch sử mà Khổng Tử đã đề cập tới. Ông nêu cao đạo
đức trung hiếu, nhưng đòi hỏi đạo đức ấy phải gắn
liền với lẽ phải. Ông viết trong lời tựa bộ Xuân Thu
quản kiến: “Tôi gặp buổi gian nan lánh đời đã năm
năm, đem kinh Xuân Thu ra biện lục, đặt là “Xuân
Thu quản kiến”. Từ đầu đến cuối, ước chừng vài mươi
vạn lời. Tóm lại đều dựa theo “Kinh văn” suy rộng ra
về mọi đường sự lý, thế nào là hợp đạo, thế nào là
không hợp đạo, chính tự mình lý hội, phân tích rõ
ràng, để học hỏi về đạo trung, đạo hiếu”... Với đạo
trung, đạo hiếu theo quan niệm của mình, Ngô Thì
Nhậm coi khinh mọi lời chê trách và đầy lòng tự hào
tin tưởng ở tâm hồn trong sáng và phẩm chất đứng
đắn của mình.
Trong những ngày nằm tại Thái Bình ông đã
theo dõi thời cuộc ở Đàng Trong và Đàng Ngoài, tình
hình nhân dân từ người đọc sách cho đến người cày
ruộng. Ông xác định cho mình một cuộc sống thanh
tao không lệ thuộc vào công danh và địa vị ở đời, “lấy
vũ trụ làm nhà, coi trăm năm là ngắn”. Nhưng trước
sự đau khổ của nhân dân và vận mệnh của Tổ quốc,
ông đã chuẩn bị một tinh thần hành động. Trong bài
phú Mộng Thiên Thai ông đã ngụ ý:
| 150
