Page 92 - Người tri thức Việt Nam qua những chặng đường lịch sử

trung, tín, cùng giải thích về tam cương ngũ thường,

cùng bình luận về Xuân thu Chiến quốc.

Người ta từng gọi Nguyễn Bỉnh Khiêm là nhà
triết học hay cụ thể hơn là nhà lý học. Không như
những triết gia khác, ông không để lại những tác
phẩm thuần túy triết học. Như mọi nhà thơ lớn của
Việt Nam, mọi tư tưởng của ông, kể cả tư tưởng triết

học, lại nằm dưới cái vỏ thẩm mỹ của ngôn ngữ thi
ca. Thi ca là cửa ngõ duy nhất cho những ai muốn đi
tới lâu đài triết học của ông. Cái khó khăn là mỗi bài
thơ của ông chỉ có thể bộc lộ một điểm nào đó, một

mặt nào đó tư tưởng của ông. Không thể hiểu cả khu
rừng nếu chỉ hiểu một cây. Không thể hiểu cả bầu
trời nếu chỉ thấy một vì sao. Ông là nhà duy vật nếu
chúng ta chỉ nêu những lời ông nói về những mặt cụ
thể của thiên nhiên và xã hội và kết luận của ông cho
tất cả đều do khí. Ông sẽ là nhà duy tâm nếu chỉ

nhấn mạnh những quan điểm của ông về lý học, về
thiên lý và nhân tâm. Ông là nhà biện chứng khi ông
nói tới sự chuyển hóa lẫn nhau giữa các mặt thịnh
suy, hưng vong, cùng thông, bĩ thái... Nhưng ông sẽ

là siêu hình khi ông chỉ nhìn thấy sự vật biến đổi
trong một cái vòng luẩn quẩn. Triết học Mác - Lênin

| 92