Page 306 - Người tri thức Việt Nam qua những chặng đường lịch sử

thực hành điều nghĩa, coi như một phẩm chất anh

hùng, một trách nhiệm phải thực hiện:

Nhớ câu kiến nghĩa bất vi,
Làm người thế ấy cũng phi anh hùng. (49)

“Kiến nghĩa bất vi vô dũng dã” (Thấy điều nghĩa
mà không làm, thì không phải là dũng cảm). Điều này
Khổng Tử nói và Nguyễn Đình Chiểu cũng nói, nhưng
cũng một câu nói, lại xuất phát từ hai lập trường.

Khổng Tử nói nhân, nhưng nhân ấy đặt trong
năm quan hệ cơ bản giữa người và người trong trật

tự phong kiến: vua tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bè
bạn... Nghĩa là thực hiện trách nhiệm của mình
trong năm quan hệ đó: nghĩa vua tôi, nghĩa cha con,
nghĩa chồng vợ, nghĩa anh em, nghĩa bè bạn. Coi nhẹ
năm quan hệ đó là bất nhân. Không làm tròn năm

trách nhiệm đó là bất nghĩa. Cho nên nhân nghĩa ở
Khổng Tử phục vụ cho trật tự phong kiến. Hy sinh
mà quàng cho vua, cho cha, cho chồng... là “nghĩa
vụ”, là “đạo làm người”.

Ở Nguyễn Đình Chiểu thì nhân nghĩa không
phải như thế. Nhân là tình yêu thương trong sáng

giữa nhân dân lao động, trong gia đình, ngoài xã hội.

| 306